Conferentie 2025

Door Carel Jansen (emeritus hoogleraar van de Rijksuniversiteit Groningen, werkzaam op het gebied van taal en communicatie)

In 2021 werd een grootschalig onderzoek uitgevoerd onder docenten, studieadviseurs, aansluitingscoördinatoren en studieloopbaanbegeleiders uit het middelbaar beroepsonderwijs, hoger beroepsonderwijs en wetenschappelijk onderwijs. Een belangrijk knelpunt in de aansluiting tussen voortgezet onderwijs en vervolgonderwijs blijkt de “taalvaardigheid in het leergebied Nederlands” te zijn, aldus de auteurs (Warps et al., 2021). In de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel Internationalisering in Balans wordt naar dit onderzoek verwezen door de achtereenvolgende ministers van OCW, Dijkgraaf en Bruins. Volgens hen zijn de instellingen voor hoger onderwijs aan zet om de taalcompetentie in het Nederlands te bevorderen bij alle studenten. Let wel, het gaat dus om studenten die al dan niet het Nederlands als moedertaal hebben, om zowel hogescholen als universiteiten, en om zowel Nederlandstalige als niet-Nederlandstalige opleidingen. Vrijblijvendheid in de voorstellen van de instellingen is volgens beide ministers geen optie.
Een belangrijke en lastige vraag waaraan nu binnen de organisaties van universiteiten (UNL) en hogescholen (VH) gewerkt wordt, is hoe de gevraagde taalcompetentiebevordering het best concreet kan worden ingevuld. Als lid van de UNL-werkgroep die daarvoor voorstellen moet doen, breng ik graag een aantal eigen ideeën daarover naar voren. Ik ben ook heel benieuwd hoe de deelnemers aan deze workshop denken dat studenten uit alle opleidingen taalvaardiger gemaakt kunnen worden.

Bekijk hier de presentatie van de workshop.

Door Klaas Ruitinga en Carla Stiekema (taalbeleidsadviseurs en -docenten bij de Hogeschool van Amsterdam)

Taalontwikkeling is ook denkontwikkeling. Zelfs nu teksten met een druk op de knop kunnen worden gegenereerd, blijft het dus belangrijk om hier aandacht aan te besteden in de les. Wat kunnen docenten doen om taal- en denkontwikkeling bij hun studenten ondanks én dankzij generatieve AI te stimuleren? In deze workshop bespreken we de kansen en kanttekeningen rondom GenAI en de ontwikkeling van – met name – schrijf- en leesvaardigheid bij studenten. Onze ervaringen met eerstejaars op het hbo staan hierbij centraal.

Bekijk hier de presentatie van de workshop.

Door dr. Camille Welie (universitair docent en docentopleider NT2, coördinator VU-NT2 Professional en Research) en Hugo Draaisma (business consultant CITO)

In deze workshop staat de Academische Woordenschattoets (AWT) centraal. We bespreken waarom de AWT een plek verdient als formatieve toets in het hoger onderwijs. We gaan achtereenvolgens in op de ontwikkeling van de AWT, de voorspellende waarde ervan voor het lezen van studieteksten en de manier waarop hoger onderwijsinstellingen de AWT en bijbehorende remediëring kunnen inzetten ter versterking van hun taalbeleid.

Bekijk hier de presentatie van de workshop.

Camille Welie

Door Sybren Spit (onderzoeker en docent aan de Universiteit van Amsterdam en senior adviseur bij het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap)

Taalvaardigheid in een tweede taal is erg belangrijk voor studievoortgang van internationale studenten, weten we uit eerder onderzoek op universiteiten. Of dit ook geldt voor andere onderwijssoorten is echter onduidelijk.

In een recent onderzoek hebben we met behulp van data van het CvTE en DUO kunnen kijken naar het studiesucces van alle internationale studenten die sinds 2011 een mbo-, hbo- of wo-opleiding hebben gevolgd, en die ook het Staatsexamen Nt2 hebben gedaan. We hebben hierbij gekeken naar hun studiesucces: hoe verhoudt dat zich tot niet-internationale studenten? Ook hebben we nieuwe statistische technieken gebruikt om een uitspraak te doen over oorzaak en gevolg: als studenten taalvaardiger aan een opleiding beginnen, is de kans dat ze een diploma halen dan groter?

Benieuwd naar de uitkomsten van dit onderzoek? Kom dan naar deze workshop! Tijdens de workshop gaan we ook aan de slag met wat deze uitkomsten betekenen voor beleid gericht op anderstalige studenten.

De samenvatting van het onderzoek waarover Sybren Spit heeft gesproken is te vinden via deze link. De pagina werkt op tablet en telefoon, maar is beter te bekijken op een computer.

Door Liliane Bouma (zelfstandig onderwijsadviseur, projectleider bij de NVON, coördinator/expert bij de projecten Modeldidactiek en Taal bij Bèta)

In deze workshop verkennen we hoe verschillende vakgebieden elk op hun eigen manier met taal omgaan, en wat dit betekent voor het vakoverstijgend werken aan taalvaardigheid. Wat vraagt dit van docenten, en hoe organiseer je afstemming binnen een school?

Het voortgezet onderwijs speelt een belangrijke rol in het ontwikkelen van de taalvaardigheid die nodig is voor vervolgonderwijs en functioneren in de samenleving. In de bovenbouw moet daarbij een stap gezet worden in het ontwikkelen van de vaardigheid in het omgaan met complexe informatieve teksten. Die verantwoordelijkheid ligt niet alleen bij de docent Nederlands – zij beschikken niet over de vakinhoudelijke context die nodig is om leerlingen voor te bereiden op de teksten van andere vakken, daar ligt een belangrijke rol voor andere vakken.

Tegelijkertijd is taalvaardigheid niet altijd zichtbaar op de radar van vakdocenten. Voor velen is dit terrein nog relatief nieuw. Het gaat om meer dan alleen vaktaal: denk aan algemene woordenschat, inzicht in tekststructuren, vakspecifieke redeneringen en strategisch omgaan met teksten. Het werken aan dit soort vaardigheden kan heel goed verweven worden met vakinhoud, maar dat vereist wel dat docenten voldoende taalvaardig zijn en zicht hebben op de omgang met taal binnen hun vakgebied.

Voor leerlingen is het belangrijk dat vakken onderling hun aanpak, inhoud en timing afstemmen. In deze workshop benaderen we dit vraagstuk vanuit de bètavakken, met aandacht voor Scientific Literacy en de professionele ontwikkeling die nodig is om taalvaardigheid vakoverstijgend aan te pakken.

Liliane Bouma, zelfstandig onderwijsadviseur, projectleider bij de NVON. Coördinator/expert bij de projecten Modeldidactiek en Taal bij Bèta. Met een achtergrond als docent Natuurkunde en coördinator professionalisering voor het netwerk Bètapartners.

Bekijk hier de presentatie van de workshop.

Door Dr. Ilona Friso-van den Bos (universitair docent Universiteit Twente en expert data- en AI-geletterdheid, Npuls)

Kunstmatige intelligentie (AI) bestaat al decennialang, maar sinds de komst van openbaar toegankelijke generatieve AI (genAI) is de weerslag van AI op de onderwijspraktijk onmiskenbaar. Met een paar simpele opdrachten kan bijna alles wat denkbaar is worden uitgeschreven. Deze innovatie biedt niet alleen kansen: genAI maakt het ook mogelijk voor leerlingen om het leerproces te omzeilen door bijvoorbeeld opdrachten te laten schrijven en deze zonder iets te leren in te leveren. Tijd dus om eens goed na te denken over wat genAI betekent voor onderwijs en leren.

Taal speelt een centrale rol in het leren – niet alleen is taal nodig om een boodschap over te brengen, maar het samenvatten en herformuleren van die boodschap is cruciaal voor het leren begrijpen van complexe zaken en voor het reflecteren op eigen begrip. GenAI kan de omgang met leerstof verstoren door talige taken van leerlingen over te nemen. Anderzijds speelt taal een fundamentele rol bij het formuleren van opdrachten voor GenAI en bij het kritisch beoordelen van de betrouwbaarheid en nauwkeurigheid van door AI gegenereerde teksten, en is zij dus een voorwaarde voor effectief gebruik van AI. De relatie tussen taal, het leerproces en het gebruik van AI is dus complex en verdient speciale aandacht binnen een leeromgeving waar AI bijna niet meer uit te weren valt.

In deze workshop gaan we in op wat AI is, op welke manier deze technologie het leren kan bevorderen én tegenwerken, en welke kennis en vaardigheden nodig zijn van zowel docent als leerling om de juiste keuzes te maken ten aanzien van de inzet van AI bij het leren en doceren. Dit laatste wordt ingevuld met behulp van een recent gelanceerd raamwerk van AI-geletterdheid door Npuls.

Bekijk hier de presentatie van de workshop.

Door dr. Camille Welie (universitair docent en docentopleider NT2, coördinator VU-NT2 Professional en Research)

Veel studenten die starten in het hoger onderwijs zijn meertalig en spreken naast het Nederlands een of meerdere andere talen. In deze workshop wordt verkend hoe een sterkere aansluiting tussen het voortgezet en hoger onderwijs kan worden gerealiseerd door het volledige talenrepertoire van studenten te erkennen en te benutten. Tijdens de workshop verkennen deelnemers met elkaar hoe meertaligheid kan worden ingezet om studiesucces te vergroten en meertalige studenten zich meer thuis te laten voelen in het hoger onderwijs. Ook de rol van technologische ontwikkelingen (zoals de opkomst van AI) wordt hierin meegenomen.

Bekijk hier de presentatie van de workshop.

Door prof. dr. Els Stronks (hoogleraar Vroegmoderne Nederlandse letterkunde aan de Universiteit Utrecht. Zij is projectleider van het NWA-project LeesEvolutie, en leidt de commissie die momenteel voor NRO de Leidraad Taal voor VO maakt)

We weten dat taal cruciaal is voor leerprocessen. Maar we weten ook dat wat vo-leerlingen en studenten met taal kunnen, de afgelopen decennia sterk afnam. Internationaal PISA-onderzoek uit 2022 stelde dat voor 30% van de 15-jarigen op latere leeftijd laaggeletterdheid dreigt (in 2018 ging het volgens datzelfde onderzoek nog om 25%).

De Nederlandse overheid zag dit probleem, en nam beleidsmaatregelen: de lancering van het Masterplan Basisvaardigheden voor po en vo, structurele financiering van bibliotheken op po- en vo-scholen, en nieuwe kerndoelen Nederlands. De maatregelen kwamen precies op tijd, kun je stellen, want chatbots – waaraan leerlingen en studenten massaal taaltaken uitbesteden – verergeren het probleem. Het eerste onderzoek laat zien dat uitbesteding aan GenAI ten koste gaat van de eigen taalontwikkeling.

Deze workshop gaat over de vraag hoe vo en ho deze gunstige beleidscondities kunnen aangrijpen om daadwerkelijk betere resultaten van taalonderwijs te realiseren. Dat vraagt om taalonderwijs dat afwijkt van hoe we het de afgelopen decennia doceerden. Taalonderwijs leert je, als het goed is, verbinding te leggen tussen jezelf en de wereld middels taal. Het nieuwe beleid biedt daar alle ruimte voor, maar hoe realiseer je dat? We kijken naar concrete voorbeelden van lesmateriaal voor vo (ontleend aan schrijflab.nl en litlab.nl) om vandaaruit de uitgangspunten voor het taalonderwijs in je eigen vo- of ho-opleiding vast te stellen.

Bekijk hier de presentatie van de workshop.

Door Rob Honig (Directeur DebatUnie)

In Angelsaksische landen groeit al langer het besef dat er, naast literacy (lees- en schrijfvaardigheid) en numeracy (rekenvaardigheid), een derde domein van fundamentele vaardigheden bestaat: oracy – het vermogen om effectief te spreken en luisteren. In een tijd waarin jongeren voortdurend worden overspoeld met informatie, is het belangrijker dan ooit dat zij leren snel informatie te verwerken, kritisch na te denken over wat zij horen en helder te formuleren wat zij zelf willen zeggen.

Debatteren is bij uitstek een werkvorm waarmee denk-, luister- en spreekvaardigheid op een speelse en gestructureerde manier in de klas kunnen worden getraind. Het biedt jongeren de kans om te experimenteren met ideeën en argumenten en stimuleert hen om maatschappelijke vraagstukken vanuit verschillende perspectieven te benaderen. Daarbij maken zij actief gebruik van de feedbackmechanismen die in onderwijsdebatten zijn ingebouwd. Zo oefenen zij essentiële vaardigheden die onmisbaar zijn voor hun toekomst en die van de democratie.

Deze workshop biedt theoretische achtergrond en praktische handvatten om debat direct in het curriculum te kunnen integreren.

Rob Honig richtte in 2009 de DebatUnie op, na een succesvolle carrière als internationaal wedstrijddebater. Zijn persoonlijke ontwikkeling vormde de drijfveer om debat als krachtige lesmethode breed toegankelijk te maken in het onderwijs.

Bekijk hier de presentatie van de workshop.

Door Judith Rispens (hoogleraar Nederlandse taalkunde, Universiteit van Amsterdam)

Goede taalvaardigheid – zowel in spreken als schrijven – is belangrijk voor succes op school (po en vo) en in vervolgstudies in het hoger onderwijs. Maar wat als dit juist een struikelblok is? Leerlingen en studenten met een taalontwikkelingsstoornis (TOS) of dyslexie lopen vaak tegen grote uitdagingen aan. De problemen die deze groep ondervindt met mondelinge en schriftelijke taalvaardigheid hebben vaak een grote impact op hun prestaties en op hun doorlopende academische ontwikkeling.

In deze workshop ga ik in op de achtergrond van taal- en leesproblemen en op de moeilijkheden die deze groep leerlingen en studenten vaak ervaren in het onderwijs. Ook zal worden ingegaan op de vraag op welke manieren vo-scholen en het hoger onderwijs een rol kunnen spelen in het faciliteren van de academische ontwikkeling van leerlingen en studenten met taal- en leesproblemen.

Bekijk hier de presentatie van de workshop.

Geannuleerd vanwege ziekte van de workshopleider

Door Kimberley Mulder (universitair docent Emotion and Innovation in Second Language Teaching and Learning aan de Universiteit van Amsterdam, en NT1- en NT2-docent bij VONK)

De overstap vanuit het vo naar een talenstudie in het hoger onderwijs kan moeilijk zijn. De colleges zijn vaak meteen in de doeltaal, het tempo is hoog en actieve participatie in de doeltaal is direct vereist. Dit kan intimiderend zijn en leiden tot minder motivatie, een negatieve houding ten opzichte van de taal of de studie als geheel, en minder participatie. In het ergste geval leiden deze factoren zelfs tot studieuitval. Op veel van deze factoren kan het onderwijs in het vo echter al inspelen om latere problemen te voorkomen.

In deze workshop bespreken we welke effecten emoties en mentaal welzijn hebben op de effectiviteit van het taalleerproces en de kans op stagnatie of uitval. Specifieke aandacht is er voor de uitdagingen die leerlingen tegenkomen wanneer ze van het vo overstappen naar een talenstudie op de universiteit of het hbo. In interactieve werkvormen houden we ons beleid en/of curriculum tegen het licht en zoeken we naar verbeterpunten om taalleerprocessen leuker en efficiënter te maken, zodat leerlingen met vertrouwen en vol goede moed de stap naar het hoger onderwijs zetten.

Door Gea Dreschler (wetenschappelijk directeur VU Academic Language Programme), Abby Gambrel (coördinator en docent Academic Language Programme en VASVU) en Annelous Milius (onderwijsspecialist VU Centre for Teaching and Learning)

Gea Dreschler                        Abby Gambrel                        Annelous Milius

Taalvaardigheid en communicatieve vaardigheden hebben niet alleen in aparte vakken aandacht nodig, maar zijn idealiter verweven door een opleiding heen. Toch blijft de aandacht buiten de specifieke taal- of communicatievakken vaak impliciet of afhankelijk van de inzet van individuele docenten. In deze workshop vertellen wij over een project dat wij als taalexperts van het Academic Language Programme van de VU, in samenwerking met het Centre for Teaching and Learning, uitvoeren om opleidingen te ondersteunen bij de aandacht voor taalvaardigheid in het curriculum.

Om dit vorm te geven, willen wij een handreiking ontwikkelen waarmee opleidingen hun leerlijnen taalvaardigheid kunnen ontwerpen, waarbij we ook toegankelijk onderwijsmateriaal voor vakdocenten leveren voor de praktische uitvoering van de leerlijn. Centrale vragen hierbij zijn:
(i) wat zijn de taal- en communicatievaardigheden die belangrijk zijn voor studenten in de opleiding – dit kan anders zijn voor een filosofiestudent dan voor een student biomedische wetenschappen;
(ii) hoe kun je zorgen voor aandacht voor taal door het curriculum heen, op een manier die de aandacht zichtbaar maakt maar ook verdeelt over de vakken;
(iii) hoe kun je op een laagdrempelige manier (voor docenten) de uitvoering voor elkaar krijgen?

We lichten een aantal van onze inzichten toe en gaan vervolgens met de deelnemers in gesprek over de mogelijkheden tot eventuele toepassing in hun eigen context: vo, hbo en/of wo.

Bekijk hier de presentatie van de workshop.